Elbing 1945 - Odnalezione wspomnienia

Tomasz Stężała

  • Zwiększ rozmiar czcionki
  • Domyślny  rozmiar czcionki
  • Zmniejsz rozmiar czcionki
Strona główna Materiały i źródła Wielki jubileusz. 700 lat istnienia Elbinga w 1937 roku.

Wielki jubileusz. 700 lat istnienia Elbinga w 1937 roku.

Według źródeł historycznych, szacowny gród Elbing został założony przez grupę rycerzy krzyżackich, dowodzonych przez   mistrza krajowego Hermanna Balka w roku 1237.  Aczkolwiek okoliczności towarzyszące temu wydarzeniu nie do końca zostały jednoznacznie wyjaśnione (sensacje wiszą w powietrzu), to przypadającą w roku 1937  okrągłą, siedemsetną rocznicę założenia Elbląga  należało  odpowiednio uczcić.

O jubileuszu myślano już za czasów rządów nadburmistrza Carla Friedricha Mertena, ale po jego odejściu z urzędu na pewien czas pomysł odsunięto na plan dalszy.

Poprawiająca się koniunktura gospodarcza, wzrost dobrobytu mieszkańców i umocnienie się przy władzy narodowych socjalistów sprawiły, iż powrócono do pomysłu, nadając mu nowe, pangermańskie i socjalistyczne ramy.

Powołano komitet organizacyjny, na czele którego stanął nadprezydent Johannes Woelk, a w jego skład weszli między innymi kreisleiter NSDAP Walther Dähnke, landrat Carl Cichorus, szef policji Dorsch.

Wielkiego wsparcia w przygotowaniach udzielił także dowódca formującej się  elbląskiej dywizji, generał Albert Wodrig.

 

 

W tematykę jubileuszu wprowadzał wydany pod koniec 1936 roku, liczący ponad sto stron kalendarz, z nieodzownym zdjęciem Führera na jednej z pierwszych stron.

Centralną część obchodów zaplanowania na okres od 21 do 29 sierpnia 1937 roku.

By nadać wydarzeniu  większą rangę, postanowiono połączyć je z obchodami rocznic firmy Schichau i gimnazjum realnego imieniem Henryka von Plauena, które w tym roku obchodziły jubileusze stulecia istnienia. W gimnazjum już wcześniej rozpoczęto przygotowania do obchodów: jego uczniowie mieli prezentować się na forum szkoły oraz miasta, w czasie uroczystego pochodu, celebracji szkolnych oraz szeregu imprez towarzyszących. Poszczególnym klasom wyznaczono zadania, w tym także o charakterze „czynów społecznych”. Nie tylko na lekcjach historii mówiono o historii miasta, podkreślając głównie nordyckie i germańskie elementy, a minimalizując  kilkusetletnią podległość Koronie Polskiej. Przygotowano także ciekawe wydawnictwo okolicznościowe na stulecie szkoły.


W innych szkołach średnich przeprowadzono liczne spotkania i pogadanki w obowiązkowych dla uczniów kołach Hitlerjugend (HJ) i Bund Deutscher Mädel (BDM), a od wiosny 1937 roku zaczęły się intensywne próby do uroczystości. Młodzież przygotowywała recytacje, recitale muzyki ludowej i poważnej, przemarsze, występy sportowe, dekoracje oraz uczestniczyła w porządkowaniu miasta.

Stulecie obchodził także największa firma w całych Prusach - Zakłady Schichaua. W wydawnictwie okolicznościowym (236 stron) pięknie zaprezentowano początki i rozwój zakładu, postać jej założyciela oraz przedstawiono „nową” -  już państwową firmę. Nie mogła zabraknąć oczywiście fotografii i opisu wizyty Führera w stoczni w 1935 roku.

W prasie pojawiły się wezwania do właścicieli kamienic i mieszkańców do odnowienia posesji, ich posprzątania oraz ukwiecenia miasta. Odwiedzający Elbląg goście i sami mieszkańcy powinni byli czuć się dobrze w tak pięknym mieście. W wydaniu świątecznym gazety z 1 maja 1937 wydrukowano już wstępny program, zapowiadający paradę, koncerty orkiestr wojskowych, SA i HJ oraz koncerty muzyki poważnej, pokazy fajerwerków, imprezy sportowe, wystawy i inne atrakcje.

Włodarze miasta zamówili na jubileusz u uznanego, pochodzącego z Gdańska dramaturga, Maxa Halbego sztukę. Durch die Jahrhunderte : Festspiel zur Siebenhundertjahrfeier der Stadt Elbing była grana przez elbląski zespół teatralny - niestety nie zachowały się recenzje z tamtego czasu.

Kolejnym zamówionym dziełem, była historia miasta pióra Eduarda Carstenna, dokumentująca w szczególności niemieckość miasta. Drukarnia Wespreussische Zeitung opublikowała przygotowane przez władze miasta wydawnictwo pt:  700 Jahre Elbing. Festschrift zur Jubiläumswoche vom 21.bis 29. August 1937, wydane w nakładzie 30.000 egzemplarzy.

 

700 Jahre Elbing, tak jak inne tego typu wydawnictwa rozpoczynała się od okolicznościowych adresów gauleitera Kocha, kreisleitera Dähnke i nadburmistrza Woelka. Po nich wydrukowano serię artykułów o historii i współczesności miasta - w tym także roli narodowego socjalizmu dla jego rozwoju. Środek wydawnictwa tworzył szczegółowy plan tygodniowego święta oraz opis „Obrazów z Elbląskiej Historii” - parady przygotowywanej na 22 sierpnia. Książeczkę uzupełniał plan miasta, rozkłady jazdy autobusów, rejsów statków oraz liczne reklamy największych firm w mieście. Całość była bogato ilustrowana zdjęciami miasta.

W maju i czerwcu dokonano „przeglądu” miasta, koncentrując się na estetyce ulic i obiektów, zabezpieczeniu bazy noclegowej i gastronomicznej ( zachęcano mieszkańców do zgłaszania możliwości przenocowania i ugoszczenia przyjezdnych) oraz spraw bezpieczeństwa. Wymierzono sporo mandatów, choć jak raportowano, stan przygotowań był zadowalający. Zaplanowano także znaczne wzmocnienie sił bezpieczeństwa, poprzez ściągniecie dodatkowych oddziałów policji z prowincji oraz mobilizację elbląskiego 148-batalionu SA, SS oraz żołnierzy 21.Dywizji Piechoty. Przez cały okres przygotowań prasa drukowała artykuły poświęcone sukcesom narodowo-socjalistycznego Elbinga.

 

 

 

 

Na obchody przygotowano także ulotki, wpinane znaczki czy okolicznościowe medale, w tym jeden z kadyńskiej majoliki. Wybito także okolicznościową monetę, przygotowano też naczynia, które wręczano co znamienitszym gościom. Dla najważniejszych przygotowano karty wstępu, uprawniające do wejścia na imprezy oficjalne i zajmowania najlepszych miejsc.

Wielki jubileusz rozpoczął się od bicia w dzwony, które rozdzwoniły się także 29 sierpnia, na jego zakończenie. Pierwszego dnia, w sobotę rozpoczęto oficjalnie, od wystąpienia nadburmistrza do zebranych radnych i zaproszonych gości oraz koncertu orkiestry wojskowej na placu przed ratuszem. Uczczono poległych w wojnach z Francją i w czasie Wielkiej Wojny. Po południu można było zobaczyć w teatrze sztukę Maxa Halbe „Durch die Jahrhuderte”, a wieczorem posłuchać koncertu wielkiej orkiestry symfonicznej  z Królewca, pod dyrekcją Manera. Przyjemnością dla mieszkańców i przyjezdnych  był na pewno spacer ulicami miasta - ukwieconymi, udekorowanymi girlandami, flagami miejskimi i hitlerowskimi, a wieczorami pięknie oświetlonymi.

Niedziela 22 sierpnia rozpoczęła pobudką miasta i paradą aktorów oraz koncertem Hitlerjugend transmitowanym przez radio. Następnie  na wielkim zgromadzeniu członków NSDAP, wspieranych przez swoich towarzyszy z ościennych powiatów na placu Ericha Kocha ( rejon basenu między ulicami Kościuszki a Moniuszki) przemówił gauleiter Prus - Erich Koch. Zebrani  przemaszerowali ulicą Królewiecką do centrum, gdzie podjęto ich obiadem w restauracjach i barach. O 15 rozpoczął się główny punkt obchodów- uroczysta parada z okazji 700-lecia miasta.

 

Obrazy z Historii Elbinga:

Poprzez bramę zbudowaną przy wylocie ulicy Hitlera na plac Fryderyka Wilhelma, od godziny 15 zaczęli wchodzić kolejni odtwórcy dziejów miasta. Autorem scenariusza był Otto Kirchner.

Paradę otwierała 24 osobowa  orkiestra  poprzedzana przez czterech konnych fanfarzystów i 3 heroldów w barwach krzyżackich, elbląskich i lubeckich.

Pierwszą grupą historyczną byli mieszkańcy Truso towarzyszący platformie z repliką staropruskiego domu. Za nimi na plac wjechał mistrz krajowy Zakonu Krzyżackiego Hermann Balk w otoczeniu swoich rycerzy a za nim model kogi lubeckiej, która przywiozła pierwszych osadników z tego miasta. Z roku 1237 widzowie zostali przeniesieni do 6 marca 1521 roku, kiedy to odparto najazd krzyżacki na cieszący się przywilejami polskich królów Elbing. Piekarczyk ( przy makiecie Bramy Targowej na platformie) znowu przeciął swoją łopatą linę przytrzymującą bramę, która opadła blokując dostęp najeźdźcom do miasta.

Kolejne platformy i grupy przedstawiały budowę ratusza i świetność miasta, słynne gimnazjum, Dwór Artusa z tańczącymi mieszczanami. Rozkwit miasta handlowego obrazował model  angielskiej karaweli kupieckiej. Oczywiście w materiałach z tamtego czasu tylko okazyjnie mówi się o związkach z Koroną.

Kolejne grupy przedstawiały wchodzących do miasta w 1772 roku pruskich grenadierów, ucieczkę królowej Luizy do Memel ( Kłajpeda), wjazd Napoleona , rozwój miasta w XIX wieku, postać Ferdynanda Schichaua, żołnierzy 148 pułku piechoty z czasów I wojny światowej a na końcu akcję propagandową i walkę NSDAP.

 

 

Wieczorem można było zobaczyć przedstawienie operowe oparte na Szekspirowskich Wesołych Kumoszkach z Windsoru, odegrane na wolnym powietrzu na podwórzu Szpitala Świętego Ducha.

23 sierpnia, poniedziałek był dniem poświęconym głównie wystawom ( szkolnictwo, rzemiosło, przemysł, historia i inne) i literaturze. Po poranku literackim z Agnes Miegel w teatrze, wieczorem w tym samym miejscu przedstawiano „Przez Stulecia” Halbego. Miłośnicy muzyki o dwudziestej mieli do wyboru wieczór muzyki ludowej bądź koncert dzieł lokalnych kompozytorów.

Kolejnego dnia zaproszeni goście wybrali się do Kahlberg (Krynica Morska), a niezaproszeni mogli spotkać się z pisarzem, dr. Paulem Fechterem. Po południowym koncercie w ogrodzie miejskim można było zobaczyć przemarsz rzemieślników z Spieringstraße do Klein Röbern (od Bednarskiej do Spacerowej), którzy po wiecu przygotowali szereg atrakcji pod nazwą „Wesoły rzemieślnik”. Tego dnia odbyło się też kilka imprez sportowych na obiektach szkoły Jahna i pływalni. Dzień zakończył się galą szkoły Heinricha von Plauena.

Środa, 25 sierpnia poświęcona była młodzieży, głównie z Gimnazjum Heinricha von Plauena. Rozpoczęto uroczystymi lekcjami, o godzinie 11 odbyło się oficjalne spotkanie poświęcone 100-leciu szkoły. Po nim młodzież przemaszerowała na obiekty sportowe szkoły Jahna, gdzie do późna odbywały się imprezy sportowe. Wieczorem, w szkolnej auli odbyła się pogadanka: 100 lat historii szkoły w obrazach, potem zaś przedstawiono Szekspirowską  Komedię Omyłek.

Czwartek poświęcony był historii i współczesności miasta. Rozpoczął się sesją historyczną, otwartą przez Woelka, potem można było zwiedzać Szkołę von Plauena, muzeum, archiwum miejskie, bibliotekę, popłynąć na Zalew Wiślany. Po południu słuchano koncertów w Bażantarni i można było potańczyć w Ogrodzie Miejskim. Dla tych którzy nie widzieli, wystawiono ponownie Wesołe Kumoszki z Windsoru.

27 sierpnia celebrowano stulecie firmy Schichau. Rano, w Ogrodzie Miejskim, można było posłuchać odczytów poświęconych historii i współczesności zakładów. Zaproszeni goście mogli zwiedzić firmę i zjeść w niej obiad.  Po południu rozegrano mecze piłki nożnej i ręcznej, a na  dwudziestą przygotowano do wyboru widowisko Sudermanna „Heimat” w teatrze lub kantatę „Lebeswanderer Du” w Wyższej Szkole Pedagogicznej.

Kolejnego dnia ( 28 sierpnia) program przedstawiał się następująco:

10.00 koncerty na targu „tygodniowym’ oraz rybnym,

16.00 „Hakim to wie” komedia Rolfa Laucknera w Teatrze Miejskim,

17.00 występy muzyczne chórów mieszanych z Prus Wschodnich i Zachodnich,

18.00 imprezy lekkoatletyczne, impreza sportowa organizowana przez Związek Wychowania Fizycznego na Jahnplatz ( obecnie należą do Gimnazjum przy ulicy Agrykola) ,

19.00 śpiewy ludowe pod przewodnictwem NSD-Studenten Bund (Narodowosocjalistyczny Związek Studentów Niemieckich), plac ratuszowy,

20.00 przedstawienie na wolnym powietrzu na placu szpitala Świętego Ducha, byłego szpitala Zakonu Niemieckiego „Wesołe Kumoszki z Windsoru” – komiczno-fantastyczna Opera Otto Nicolai,

20.00 Kolorowy Wieczór rozgłośni radiowej w Królewcu, w domu wypoczynkowym Loeserstraße 3(ulica Odzieżowa)

20.00 pochód z pochodniami pracowników zakładu Schichaua. Od zakładów Trettinkenhof do pomnika Schichaua.(czyli od ulicy Narciarskiej do Stoczniowej)

Niedziela 29 sierpnia była ostatnim dniem jubileuszu. Rozpoczęto pobudką o siódmej rano. O 8.15, w zakładzie budowy lokomotyw miało miejsce wielkie zgromadzenie pracowników firmy Schichau, na którym przemawiał szef Niemieckiego Frontu Pracy (NFP), Dr Ley i gauleiter Robert Koch. Przed południem odbyły się wyścigi wioślarskie, zawody tenisowe oraz mecz szachowy Elbląg - Królewiec w hotelu Rauch. Po południu odbył się kolejny wiec NFP w Klein Röbern ( rejon basenu), a na boisku przy Bażantarni odbyły się pokazy motorowe NSKK. Po południu udekorowano zwycięzców konkursów, a dzień zakończył się pokazem ogni sztucznych.

W nielicznych zachowanych wspomnieniach elblążan z tamtych dni zachował się obraz przewalających się przez miasto tłumów, atmosfery  ekscytacji i dumy z rozwijającego się miasta. Na Ciebie, drogi czytelniku, czeka unikalny, archiwalny film z tamtego sierpniowego tygodnia, który cyfrowo przywróciła do życia Telewizja Elbląska.

 


 

Dodaj komentarz


Kod antysapmowy
Odśwież

Gościmy

Naszą witrynę przegląda teraz 105 gości 

Site Language


Strona główna Materiały i źródła Wielki jubileusz. 700 lat istnienia Elbinga w 1937 roku.