Elbing 1945 - Odnalezione wspomnienia

Tomasz Stężała

  • Zwiększ rozmiar czcionki
  • Domyślny  rozmiar czcionki
  • Zmniejsz rozmiar czcionki
Strona główna Elbląg & Elbing Edukacja w przedwojennym Elbingu

Edukacja w przedwojennym Elbingu

Znaczki ze szkół elbląskichProblemy nauczania i wychowania dla mieszkańców Elbinga zawsze stanowił przedmiot i dumy, i troski.

Przez wieki odwoływano się do historii założonego w 1535 roku Gimnazjum Elbląskiego - szkoły zapewniającej według dzisiejszych kryteriów półwyższy standard kształcenia. Najsłynniejszym profesorem szkoły był pochodzący z Czech Jan Amos Komeński, który w czasie pobytu w mieście (w latach 1642-1646) napisał kilka prac z dziedziny dydaktyki nauczania języków obcych.

Zmienne koleje losu miasta odbiły się także na edukacji, gdyż kolejne władze nie przywiązywały później ( z nielicznymi wyjątkami) specjalnej wagi do jej rozwoju.  Sytuacja zaczęła zmieniać się około 1910 roku, gdy rada miasta zaaprobowała plan rozwoju edukacji w mieście. Obejmujący w 1912 roku urząd nadburmistrza, Carl Friedrich Merten, był jego gorącym zwolennikiem.

Do XX wieku większość elbląskich szkół była zlokalizowana w niewielkich budynkach, które nie zapewniały rosnącej licznie uczniów odpowiednich warunków do nauki. Mimo dynamicznego rozwoju miasta potęgowanego przez rosnące zbrojenia, w których uczestniczyły kajzerowskie Niemcy, nauczanie w Elbingu najczęściej kończyło się na poziomie odpowiadającym szkole podstawowej, uzupełnianym później o szkoły przyzakładowe, kursy zawodowe czy terminowanie w rzemiośle.

Nowy program zaowocował powstaniem lub modernizacją szeregu placówek, wprowadzeniem nowych programów i treści nauczania dostosowanych do rozwijającego się rynku pracy.

W 1912 roku otwarto rozbudowany gmach szkoły dla dziewcząt, który nazwano Kaiserin Auguste Viktoria – Schule ( obecnie I Liceum Ogólnokształcące przy ulicy Pocztowej). W tym samym roku oddano do użytku nową siedzibę  męskiego Gimnazjum Realnego - Heinrich von Plauen Schule - w okazałym budynku przy Moltkestraße (obecnie budynek Urzędu Miejskiego przy ulicy Łączności). W roku następnym oddano młodzieży nowoczesny budynek Truso Schule przy ulicy Truso ( dziś Szkoła Podstawowa nr 4 przy ulicy Mickiewicza).

 

Wybuch wojny zatrzymał rozwój miejskiej oświaty. Spora część profesorów została powołana do  służby wojskowej, z której wielu nie powróciło a część  została inwalidami. Z oczywistych względów zatrzymano też programy inwestycyjne.

Rzeczywistość powojenna związana z załamaniem przemysłu zbrojeniowego, zmianą granic ( Elbing stał się miastem przygranicznym, powstało Wolne Miasto Gdańsk, które oddzielała granica państwowa) postawiły magistrat w niekorzystnej sytuacji. Nadprezydent Merten zdołał przeforsować powrót do przedwojennych planów, upatrując w rozwoju oświaty i powołaniu własnej szkoły wyższej jedną z szans na przełamanie trudności ekonomicznych.

W czerwcu 1921 roku przy zaludnieniu przekraczającym 71 tys. mieszkańców miasto oferowało 273 klasy dla ponad 11 tys. uczniów, w tym ponad 8 tys. w szkołach ludowych (Volksschule). Co ciekawe, liczba dziewcząt uczących się była tylko nieznacznie niższa od liczby chłopców.

TAB  1. Elbląskie placówki oświatowe w 1921 roku.

Szkoły średnie.

Staatliches Gymnasium - Königsbergerstraße ( ulica Królewiecka 42) - obecnie II LO

Reform Realgymnasium - Moltkestraße ( ulica Łączności 1) - obecnie Ratusz.

Städtisches Lyzeum mit Oberlyzeum und Studienanstalt (Kaiserin Auguste Viktoria-Schule ) -Poststraße ( ulica Pocztowa) - I LO

Altstadtische Knabenschule - Burg Straße ( ulica Zamkowa)

Altstadtische Mädchenschule - Diener Straße ( ulica Służebna)

Szkoły ludowe i pomocnicze.

Bergschule - Äußerer Mühlendamm ( ulica Traugutta) - nie istnieje

Annenschule - Sonnenstraße ( ulica Zacisze)

Ritterschule - Ritterstrasse  (ulica Huzarska)

Luisenschule - Holländer Straße ( ulica Czerniakowska)

Nikolaischule - Reiferbahn Straße ( ulica Bożego Ciała)

Marienschule- Wallstraße (ulica  Szańcowa)

Schichauschule - Leichnamstraße

Elisabethschule- Leichnamstraße ( ulica Browarna)

Hansaschule - Poststraße ( ulica Pocztowa)

Margaretenschule - Sternstraße (ulica Gwiezdna)

Trusoschule - Trusostraße ( ulica Mickiewicza) - SP nr 4

Evangelische Paulusschule - ( ulica Robotnicza) - nie istnieje.

Katholische Adalbertschule - ( ulica Robotnicza)

Hilfsschule für schwach befähigte Kinder  - Logenstraße ( ulica Pestalozziego)

Korzystając między innymi z  programu pomocy wschodniej ( Osthilfe -  szereg ustaw rządu Rzeszy mających na celu ratowanie gospodarki Prus i zapobieżeniu odpływowi mieszkańców do Rzeszy) oraz dzięki ograniczaniu innych wydatków komunalnych rozpoczęto rozbudowę, a potem budowę nowoczesnych bu szkolnych.

Jeszcze w 1919 roku otwarto szkołę zawodową dla dziewcząt - Stadt  Mädchenberufsschule.  Dziewczęta, które ukończyły 14 lat mogły zdecydować się na dwa podstawowe profile edukacji: rzemieślnicza szkoła zawodowa dla pracowników ( fryzjerki, sprzątaczki, krawcowe, itp.) oraz szkoła zawodowa dla gospodyń domowych ( pracujących i niepracujących). Egzamin po ukończeniu szkoły odpowiadał egzaminowi czeladniczemu. Z przedmiotów nauczano w niej między innymi języka niemieckiego, rachunków, rysunku, buchalterii, krawiectwa, gotowania, fryzjerstwa, stenografii, maszynopisania. Tydzień szkolny podzielony był  na trzy dni nauki szkolnej i trzy dni  zajęć praktycznych ( w owym czasie tydzień nauki i pracy trwał sześć dni!). Szkoła bardzo szybko zdobyła popularność, a jej absolwentki stosunkowo łatwo zdobywały pracę. Nauka trwała trzy lata. W 1925 roku podjęto decyzję o przeniesieniu szkoły do nowego gmachu, który zlokalizowano przy Königsbergerstraße 52 ( obecnie Królewiecka 128), w dość odległej od centrum części miasta ( co wiązało się z planami urbanistycznymi rozwoju Elbinga). W styczniu 1930 roku, po czterech latach budowy dokonano uroczystego przeniesienia szkoły do nowej siedziby. Dyrektorka, Frau Frank, chcąc podnieść poziom nauczania próbowała zainteresować współpracą miejscową Akademię Pedagogiczną. Wywołało to protesty dyrektora szkoły Jahna - Borna, a sprawa oparła się o burmistrza miasta doktora Bartelsa.  Szkoła nazywana była też „Klops Akademie”.

W latach 30-stych w szkołach zawodowych i technicznych uczyło się ponad 4 tys. uczniów. Oprócz wymienionych instytucji kształcenie prowadziły też Miejska Szkoła Handlowa i Wyższa Szkoła Handlowa.

 

W szkołach tych nauczania oprócz przedmiotów podstawowych buchalterii, korespondencji handlowej, stenografii, maszynopisania, podstaw ekonomii. Funkcjonowały liczne kursy zawodowe ( np.: przy fabrykach Schichaua, w fabryce cygar) oraz szkoły zawodowe dla mężczyzn i kobiet, a także kursy przyuczające do zawodu.

Elbląski magistrat skierował swoje kolejne wysiłki na poprawę sytuacji w szkołach elementarnych. W 1926 roku oddano nowy budynek Elisabethschule ( obecnie gimnazjum nr 9 przy ulicy Browarnej), który choć znacznie poprawiał warunki nauczania w stosunku do poprzedniej siedziby, to pod względem nowoczesności rozwiązań i architektonicznym odwoływał się do czasów przedwojennych.

Obecnie młodzież i dyrekcja wnioskują, by szkołę nazwać imieniem Ferdynanda Schichaua. Czy im się to uda?

Pierwszą nowoczesną szkołą elementarną była „nowa” Paulusschule, oddana do użytku w grudniu 1927 roku. Ciekawie zaprojektowano budynek i jego otoczenie. Szkoła otrzymała kompleks boisk sportowych oraz  starannie ukształtowane tereny zielone obsadzone drzewami i roślinnością parkową.  Fronton budynku ozdobiono pięknymi schodami, balustradami i postaciami figuralnymi. 19 klas  ( osobnych dla dziewcząt i chłopców) wyposażono w najnowocześniejsze na owe czasy pomoce dydaktyczne.  Po dojściu do władzy narodowych socjalistów placówkę przemianowano na szkołę Horsta Wessela ( zamordowany w 1930 roku przez komunistę członek SA - bohater partii hitlerowskiej).

W pod koniec wojny budynek zajęło wojsko przekształcające go na koszary.

Paulusschule zbudowana na obrzeżach Kolonii Pangritza pozwoliła na rozładowanie klas w przeciążonej małej  Katholische Adalbertschule, w której uczył się także Hans Joachim Pfau.

 

Najbardziej spektakularnym budynkiem w mieście stała się otwarta w październiku 1929 roku Jahnschule. Postawiona na niewielkim wzniesieniu nad rzeczką Hommel (Kumiela), z szerokimi schodami, nowoczesną fasadą i imponującą iglicą  budowla, natychmiast  stała się jednym z najpopularniejszych obiektów utrwalanych na fotografiach i kartkach pocztowych.. Oprócz typowych klas ( w sumie 20) wyposażono ją w pracownie rysunku, fizyki, warsztat prac ręcznych dla chłopców, pracownie gotowania i szycia dla dziewcząt. Szkoła została wyposażona w ogromną  halę sportową ( wzbogaconą w przebieralnię i pomieszczenie z natryskami) oraz bardzo nowoczesny kompleks boisk, stając się miejskim centrum sportu. Dlatego też  otrzymała ona  za patrona Friedricha Ludwiga Jahna ( XIX wieczny żołnierz, propagator gimnastyki oraz uważany za duchowego ojca pangermanizmu). Stadion szkolny posiadał trybunę na 1000 miejsc.

Obiekty te były używane także przez elbląskie kluby sportowe oraz różnorodne organizacje. W 1940 roku rozegrano na nim mecz między reprezentacjami Schalke 04 i naszej Victorii.

W 1942 szkoła została zajęta przez wojsko, które utworzyło w budynku  lazaret i później prowizoryczne koszary Volkssturmu. Uczniowie trafili do Bergschule i Annenschule, a wyposażenie do „Klops Akademie”.

Uczniowie podstawówek mogli korzystać za niewielką odpłatnością z napojów mlecznych. Ceny w stołówkach w roku 1929 kształtowały się następująco: mleko zimne - 0,06 RM; mleko ciepłe - 0,07 RM, maślanka - 0,05 RM; kakao - 0,08 RM.

 

 

Wielką ambicją władz Elbląga było utworzenie w mieście uczelni wyższej. Przed wojną wysiłki te nie spotykały się ze zrozumieniem władz prowincji w Königsbergu, który od lat sam był znaczącym ośrodkiem akademickim. Wykorzystując pewne zamieszanie związane z powołaniem tam nowej uczelni, w 1924 roku nadprezydent Merten rozpoczął kolejne rozmowy z władzami oświatowymi prowincji a także Rzeszy, co zaowocowało podpisaniem w styczniu 1926 roku umowy o powstaniu Akademii Pedagogicznej.  Warunkiem otwarcia szkoły było spełnienie licznych warunków finansowych i rzeczowych. Miasto przeznaczyło Akademii budynki po dawnym  Ewangelickim Seminarium  Nauczycielskim (Evangelisches Pädagogische Lehrerseminar), wyposażyło gabinety kosztem ponad 10 tys. RM, rocznie przekazywało 12 tys. RM dotacji oraz  zapewniono kadrze naukowej mieszkania o odpowiednim standardzie. Miasto stworzyło także odpowiednie warunki socjalne dla studentów ( w tym akademik, stołówkę, zapewniło tańsze przejazdy środkami komunikacji, itp.).

Otwarta placówka ( trzecia w Rzeszy, po podobnych w Kilonii i Bonn) przyjęła początkowo 51 studentów, by  w latach trzydziestych liczba ta wzrosła do około 380, a nawet ponad 500 osób.

Rektorzy Pädagogische Akademie

1926 - 1929 Karl Weidel

1929 - 1931 Wilhelm Friedrich

1931 - 1932 Johannes Schwanbeck

1932 - Otto Hasse

Studia trwały cztery semestry, a liczba godzin zajęć teoretycznych i praktycznych sięgała 40 w tygodniu. Studenci odbywali praktyki w szkole Jahna, a później także w szkołach średnich miasta. Pomimo znacznej fluktuacji kadry naukowej, pracownicy Akademii i jej studenci stali się szybko istotnym elementem życia miasta. Badania naukowe, odczyty, wykłady organizowane w gmachu na

 

 

 

Hindenburgstraße przyciągały miejscową elitę intelektualną i często kończyły się w późnych godzinach po zawziętej dyskusji.

 

 

Studenci należeli do kilku korporacji, które organizowały życie kulturalne i sportowe. Najubożsi mogli liczyć na stypendia oraz pomoc przy zdobyciu pracy. Pomimo wielu zajęć na uczelni studenci wnieśli swój koloryt do życia miasta, które dzięki nim nabrało bardziej otwartego charakteru. Przejawem tej aktywności był masowy udział w obchodach 700-lecia  Elbinga. Od rozpoczęcia działań wojennych studenci musieli przeznaczać sporą część wolnego czasu na pracę w elbląskich firmach, zastępując etatowych pracowników.

 

 

Kolejną szkoła wyższą istniejącą w Elblągu była powołana w 1924 roku Die Höhere Lehranstalt für praktische Landwirte, czyli Wyższa Szkoła Praktycznego Rolnictwa. Osoba przyjmowana do szkoły nie musiała mieć matury, wystarczyły tylko cztery lata praktyki rolniczej i ukończone dwadzieścia lat życia. Nauka trwała dwa semestry  i była płatna i ukierunkowana na praktyczne poznawanie zawodu. Szkołę zlokalizowano w nowoczesnym gmachu ( 1929) przy Comeniusstraße, w którym obecnie mieści się Technikum Mechaniczne.

Edukacyjną efemerydą okazała się Państwowa Szkoła Inżynierii im.  Ferdynada Schiachaua, którą zlokalizowano w budynku Szkoły dla Głuchoniemych (Taub-Stummen-Heim ) przy Königsbergerstraße 45. Instytucja funkcjonowała tylko przez rok ( 1941- 1942) i zamknięto ją ze względu na brak słuchaczy.

Jedną z największych szkół w mieście było Gimnazjum Realne, które w roku 1935 otrzymało nazwę Wielkiego Mistrza Krzyżaków Heinricha von Plauena. W imponującym budynku w centrum miasta uczyło się przeciętnie około 600 młodzieńców. Szczególne wrażenie  robiła sala balowa, będąca także aulą. Jej ściany ozdobiono obrazami profesora Pfeiffera z Królewca. Przedstawiały one wydarzenia z historii miasta, jak Wikingów w Truso, Krzyżaków zakładających miasto, wizytę króla Prus Fryderyka Wielkiego czy Ferdynanda Schichaua, a także obrazy Chrystusa, Prometeusza oraz alegorię wojny. Prowadzona przez Dr. Kurta Gerstenberga szkoła słynęła z wysokiego poziomu nauczania, który w latach trzydziestych został powiązany z wychowaniem narodowo-socjalistycznym.

Uczniowie uczestniczyli w coraz większej ilości imprez partyjnych i państwowych (urodziny Hitlera, 1 maja, oficjalne wizyty gauleiterów i ministrów) a program modyfikowano pod kątem technicznym .

 

 

 

Pod koniec wojny budynek został przekształcony na lazaret.

 

 

Relacja W.F. ucznia szkoły Heinricha von Plauena.

Bardzo lubiliśmy alarmy przeciwlotnicze i gazowe, które od 1939 roku organizowano nam w miarę regularnie. Wszyscy uczniowie, ponaglani przez profesorów zbiegali do piwnic, gdzie znajdował się schron. Oczywiście lekcja przepadała, a my mieliśmy temat do zajmującej rozmowy. Udał mi się namówić jednego z kolegów, by w czasie następnego alarmu wywrócił się na schodach i udawał omdlenie. Natychmiast wraz z dwoma kolegami zaczęliśmy go reanimować, a potem  na noszach zanieśliśmy go do bramy, gdzie odebrała go karetka. Mieliśmy stracha, że kolega w szpitalu wygada się, ale tak się nie stało. Na kolejnym apelu szkolnym, przy dźwiękach werbli i  trąbek naszej drużyny Hitlerjugend zostaliśmy wyczytani przez zastępcę dyrektora i udzielono nam pochwały.

Wydarzenie to miało niestety dalsze reperkusje. Musieliśmy zostawać po zajęciach i udzielać lekcji pierwszej pomocy młodszym kolegom oraz chodzić do okolicznych szkół z pokazami. Przestało to być zabawne i zabierało nam cenny czas.

Zobowiązani byliśmy też do regularnego zamieszczania informacji o zajęciach przygotowania wojskowego w szkole i koordynacji podobnych zajęć ze szkołą Augusty Viktorii, co akurat bardzo nam się podobało i dawało łatwy wstęp do szkoły dla dziewcząt. Tam też spotkałem moją przyszłą żonę.

 

Komentarze  

 
0 #1 Janusz 2013-03-04 00:54
Z wielkim wzruszeniem obejrzałem zdjęcia oraz przeczytałem opis edukacyjny i relacje o przedwojennym Elbingu, za co serdecznie Panu dziękuję. Pobierałem naukę od 1953 r. w Szkole Podst. nr 4, a od 1960 r. uczyłem się w "Mechaniku", które to ukończyłem w 1965 r., nieco wcześniej niż prof. Iwaniec. Miałem w czasie pierwszych dwóch lat nauki wspaniałego wykładowcę języka polskiego, a był nim Pana ojciec, któremu uniżenie się kłaniam. Chyba mama Pana uczyła w szkole po "Klops Akademie". Elblążanin
Zacytuj
 

Dodaj komentarz


Kod antysapmowy
Odśwież


Strona główna Elbląg & Elbing Edukacja w przedwojennym Elbingu